|
FAKTÖR ANALİZİ Faktör analizi, veri analiz ve kestirim yöntemleri içinde bilime, bilimsel araştırmaya, analize, kestirime en yakın ve en uygun olanıdır. Faktör analizi (FA) ilk önce psikolojik alanında zeka testlerinin analizi amacıyla kullanılmıştır.Daha sonraları, insan davranışı ve yeteneklerinin psikolojik nedenlerini matematiksel modellerle açıklamak ve kestirmek için uyulanmış ve başarılı sonuçlar elde edilmiştir.Son yıllarda bilgisayarların devreye girmesi FA’da yeni kavram ve tekniklerin geliştirilmesini arttırmış ve bu analizin sadece psikolojikte değil, diğer bilim dallarında da oldukça yaygın bir şekilde uygulanmasını kolaylaştırmıştır.FA’nın uygulandığı bilim dalları arasında şunlar sayılabilir.
FA çok sayıda değişkenler arasındaki ortaklaşa ilişkiyi anlamlı ve özet bir şekilde açıklamak üzere geliştirilen bir takım tekniklere verilen genel bir addır. 1. FAKTÖR
ANALİZİNDE KULLANILAN TEMEL KAVRAMLAR FA’nın çatısını oluşturan altı temel kavram vardır.Bunlar değişken, ilişki, veri matrisi, değişkenlik, vektör ve etmendir. 1.1.Değişken Değişken kavramını açıklayabilmek için önce olgu ve olay kavramlarını bilmek gerekir. Olgu; doğrudan yada dolaylı olarak gözlenebilir veya görgül işlemlerle kavranabilir olan kendine özgü bir örüntüsü bulunan olay veya olaylar dizisidir.Diğer bir deyişle, olgular nesnel olaylardır. Olay ise kendine özgü ayırıcı özellikleri bulunan bir oluşum veya süreçtir.Olaylarda yer ve zaman özellikleri yoktur. Her olgu bir olay olduğu halde her olay bir olgu değildir.(Örneğin) savaş gerçekleştiği takdirde olgu, yer ve zaman özelliklerinden sıyrılmış olarak henüz gerçekleşmediği durumda bir olaydır. Olgular bilimin ve bilimsel araştırmaların konusunu oluşturur. Bu açıklamadan hareketle, eğer bir olgu gözlemden gözleme değişik değerler alıyorsa değişken olarak değerlendirilebilir.Gözlemden gözleme değişik değerler almayan olgular sabit kabul edilebilir.Diğer yandan, bir olgu FA’de birim, özellik ve durum olmak üzere üç boyutlu olarak incelebilir.Dolayısıyla, daha genel anlamda gözlemden gözleme değişik değerler alabilen birimleri, özellikleri ve durumları değişken olarak düşünebiliriz. Birim: Gözleme ve incelemeye konu olan olguların kendisidir. Özellik: Birimlerin çeşitli görünüm biçimleridir. Durum: Birimlerin veya özelliklerin belli zaman anlarındaki gösterdiği hallerdir. 1.2.İlişki İlişki genel anlamda iki yada daha çok değişken (olgu) arasında kurulan bir bağlantıdır.Bilimin amacı değişkenler arasındaki ilişkileri belirlemektir. İlişki analizinde kullanılan çok değişkenli istatistik yöntemleri değişkenleri bağımsız (kriter) ve (kestirim) değişkenleri olarak ikiye ayrılıp ayrılmadığına göre bir sınıflandırma yapılabilir.
Değişkenler arasındaki ortaklaşa ilişkiyi inceleyebilmek için dört tür analiz tekniği bulunmaktadır. 1. Kümeleme analizi 2. Birliktelik Analizi 3. Ölçekleme analizi 4. FA *Kümeleme analizinde birbiriyle oldukça yüksek ilişki kuran değişkenler gruplandırılmaya çalışılır.Böylece, gruplar arası varyansın en büyüklenmesi, grup içi varyansın en küçüklenmesi ile değişkenlerin hangi grubun üyesi olduğu ortaya çıkarılır. *Birlikte analizi kümeleme çözümlemesinin bir uzantısı sayılabilir.Değişkenler kümelere (gruplara) ayrıldıktan sonra her küme tekrar alt kümelere bölünerek bu alt kümelerin birbirleriyle nasıl bir ilişki içinde oldukları incelenir. *Ölçekleme analizi değişkenlerin tek boyut üzerinde sıralanıp sıralanmadığının öğrenilmesi için başvurulur.Bu analiz ile bir çok tutum cümlesini bir tek tutumu ölçüp ölçmediği belirlenir. *Fa ise çok sayıda değişkenler arasında kurulan ortaklaşa ilişki incelenir ve bu ortaklaşa ilişkiye dayanılarak değişkenlerin temelinde yatan faktörler saptanır. 1.3.Veri Matrisi
10 1
2 3 4
5 6 7
8 9 10 Özellikler Her hangi bir sorunu çözümlemek üzere bilinmeyenlerin elde edilmesi için yararlanılan dayanaklara ve ön bilgilere veri denir. Bir olgu birimler, özellikler ve durumlar olmak üzere üç boyut itibariyle incelemeye girebilir.Bir olgu üç boyutu itibariyle incelemeye giriyorsa, bu boyutların sayısal değerlerinden meydana gelen düzenleme biçimine (veri küpü) adı verilir. Veri küpü üç çeşit dilime ayrılabilir.ayrıca her dilim için iki seçenek söz konusu olur.Birim-özellik dilimi (Çapraz kesitleme).Bu dilimde (veri matrisinde) birimler özellikleri itibari ile zaman içinde belli bir anda (durumda) gözleme alınır ve incelenir.Eğer özellikler arasındaki ortaklaşa ilişki incelenirse(R-tip FA), eğer birimler arsındaki ortaklaşa ilişki incelenirse(Q-tip FA) adı verilir.En yaygın kullanılan, Q-tip FA’dır.Her iki tip analizde de özellikler veya birimler bir durum(belli bir an) itibariyle incelemeye girer.
R-tip FA’da bu sıralar ilişkilendirilir. Birim-durum dilimi (yatay kesitleme) Eğer durumlar arasındaki ortaklaşa ilişki incelenirse T-tipi FA;göre birimler arasındaki ortaklaşa ilişki incelenirse S-tipi FA adı verilir.
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
